专升本高等数学

线性代数方法全面总结
由浅入深 · 逐步扩展 · 逻辑通顺 · 条理清晰
📖 使用说明

本文档系统梳理专升本线性代数的全部核心方法,按照从行列式到二次型的逻辑编排。每个方法配有典型习题与详细解析,建议按顺序学习,循序渐进。

符号约定: $\det(A)$ 或 $|A|$ 表示行列式,$A^T$ 表示转置,$A^*$ 表示伴随矩阵,$A^{-1}$ 表示逆矩阵,$r(A)$ 表示矩阵的秩,$\Leftrightarrow$ 表示"等价"。

第一篇 基础篇——行列式的定义与计算
一、行列式的定义与展开
方法一:行列式的定义与按行(列)展开
核心思想:行列式是一个数,是方阵到数的映射。$n$ 阶行列式可按任意一行(或一列)展开降阶。

定义: $n$ 阶行列式

$$|A| = \begin{vmatrix} a_{11} & a_{12} & \cdots & a_{1n} \\ a_{21} & a_{22} & \cdots & a_{2n} \\ \vdots & \vdots & \ddots & \vdots \\ a_{n1} & a_{n2} & \cdots & a_{nn} \end{vmatrix}$$

是 $n!$ 项的代数和,每项取自不同行不同列的 $n$ 个元素乘积,符号由列标排列的逆序数决定。

展开定理(Laplace):按第 $i$ 行展开

$$|A| = a_{i1}A_{i1} + a_{i2}A_{i2} + \cdots + a_{in}A_{in}$$

其中 $A_{ij} = (-1)^{i+j}M_{ij}$ 为代数余子式,$M_{ij}$ 为余子式(删去第 $i$ 行第 $j$ 列后的行列式)。

要点:

习题 1

计算三阶行列式 $\begin{vmatrix} 1 & 2 & 3 \\ 4 & 5 & 6 \\ 7 & 8 & 0 \end{vmatrix}$。

解: 按第三行展开($a_{33}=0$,只需算两项):

$$= 7 \cdot (-1)^{3+1}\begin{vmatrix} 2 & 3 \\ 5 & 6 \end{vmatrix} + 8 \cdot (-1)^{3+2}\begin{vmatrix} 1 & 3 \\ 4 & 6 \end{vmatrix} + 0$$
$$= 7(12-15) - 8(6-12) = 7 \times (-3) - 8 \times (-6) = -21 + 48 = 27$$
习题 2

设 $D = \begin{vmatrix} 1 & 1 & 1 \\ 1 & 2 & 3 \\ 1 & 4 & 9 \end{vmatrix}$,求 $D$ 的值,并求 $A_{11} + A_{12} + A_{13}$(第一行代数余子式之和)。

解: 按第一行展开:

$$D = 1 \times (18-12) - 1 \times (9-3) + 1 \times (4-2) = 6 - 6 + 2 = 2$$

求 $A_{11} + A_{12} + A_{13}$:将 $D$ 第一行替换为 $(1,1,1)$ 得到的恰好就是 $D$ 本身,所以

$$A_{11} + A_{12} + A_{13} = 1 \cdot A_{11} + 1 \cdot A_{12} + 1 \cdot A_{13} = D = 2$$

说明: 这是行列式展开定理的逆用——将某行元素全替换为 1,即得该行各代数余子式之和。

二、行列式的性质与化简
方法二:行列式的性质与化简计算
核心思想:利用行列式的性质化简,再展开计算,是计算高阶行列式的基本策略。

六大基本性质:

  1. 转置不变: $|A^T| = |A|$,行列互换值不变。
  2. 换行变号: 交换两行(列),行列式变号。
  3. 提取公因子: 某行有公因子 $k$,可提到行列式外。
  4. 可加性: 某行元素均为两数之和,可拆成两个行列式。
  5. 倍加不变: 某行乘以 $k$ 加到另一行,行列式值不变。
  6. 成比例为零: 两行(列)成比例,行列式为零。

常用推论:

习题 1

计算 $D = \begin{vmatrix} 1 & 2 & 3 & 4 \\ 2 & 3 & 4 & 1 \\ 3 & 4 & 1 & 2 \\ 4 & 1 & 2 & 3 \end{vmatrix}$。

解: 观察每行元素之和均为 $1+2+3+4=10$。

第2、3、4列加到第1列:

$$D = \begin{vmatrix} 10 & 2 & 3 & 4 \\ 10 & 3 & 4 & 1 \\ 10 & 4 & 1 & 2 \\ 10 & 1 & 2 & 3 \end{vmatrix} = 10\begin{vmatrix} 1 & 2 & 3 & 4 \\ 1 & 3 & 4 & 1 \\ 1 & 4 & 1 & 2 \\ 1 & 1 & 2 & 3 \end{vmatrix}$$

各行减第1行:

$$= 10\begin{vmatrix} 1 & 2 & 3 & 4 \\ 0 & 1 & 1 & -3 \\ 0 & 2 & -2 & -2 \\ 0 & -1 & -1 & -1 \end{vmatrix}$$

按第1列展开并化简:

$$= 10\begin{vmatrix} 1 & 1 & -3 \\ 2 & -2 & -2 \\ -1 & -1 & -1 \end{vmatrix} = 10\begin{vmatrix} 1 & 1 & -3 \\ 0 & -4 & 4 \\ 0 & 0 & -4 \end{vmatrix} = 10 \times 1 \times (-4) \times (-4) = 160$$
习题 2

已知 $|A| = 3$,$A$ 为 4 阶矩阵,求 $|2A^*|$。

解: 由 $|A^*| = |A|^{n-1} = |A|^3 = 27$,再由 $|kA| = k^n|A|$ 得:

$$|2A^*| = 2^4 \times |A^*| = 16 \times 27 = 432$$

注意: 容易犯的错误是写成 $2|A^*|$,实际上 $|kA| = k^n|A|$,$n$ 是矩阵阶数。

三、行列式的计算技巧
方法三:降阶法与化三角形法
核心思想:降阶法通过展开定理逐步降阶;化三角形法通过行(列)变换化为上(下)三角行列式,其值等于主对角线元素之积。

化三角形法步骤:

  1. 从第1列开始,用倍加变换将主对角线下方元素化为零。
  2. 逐列处理,直到化为上三角。
  3. 结果 $=$ 主对角线元素之积。

特殊技巧:

习题 1

计算 $D = \begin{vmatrix} 1 & 1 & 1 & 1 \\ 1 & 2 & 0 & 0 \\ 1 & 0 & 3 & 0 \\ 1 & 0 & 0 & 4 \end{vmatrix}$(箭形行列式)。

解: 第2行除以2、第3行除以3、第4行除以4(提取公因子):

$$D = 2 \times 3 \times 4 \begin{vmatrix} 1 & 1 & 1 & 1 \\ \frac{1}{2} & 1 & 0 & 0 \\ \frac{1}{3} & 0 & 1 & 0 \\ \frac{1}{4} & 0 & 0 & 1 \end{vmatrix}$$

第2行乘 $(-1)$ 加到第1行,第3行乘 $(-1)$ 加到第1行,第4行乘 $(-1)$ 加到第1行:

$$= 24\begin{vmatrix} 1-\frac{1}{2}-\frac{1}{3}-\frac{1}{4} & 0 & 0 & 0 \\ \frac{1}{2} & 1 & 0 & 0 \\ \frac{1}{3} & 0 & 1 & 0 \\ \frac{1}{4} & 0 & 0 & 1 \end{vmatrix} = 24 \times \left(1 - \frac{1}{2} - \frac{1}{3} - \frac{1}{4}\right) = 24 \times \frac{-1}{12} = -2$$
习题 2

用化三角形法计算 $D = \begin{vmatrix} 2 & 1 & 1 & 1 \\ 1 & 2 & 1 & 1 \\ 1 & 1 & 2 & 1 \\ 1 & 1 & 1 & 2 \end{vmatrix}$。

解: 第2、3、4行减去第1行:

$$D = \begin{vmatrix} 2 & 1 & 1 & 1 \\ -1 & 1 & 0 & 0 \\ -1 & 0 & 1 & 0 \\ -1 & 0 & 0 & 1 \end{vmatrix}$$

第2、3、4列加到第1列:

$$= \begin{vmatrix} 5 & 1 & 1 & 1 \\ 0 & 1 & 0 & 0 \\ 0 & 0 & 1 & 0 \\ 0 & 0 & 0 & 1 \end{vmatrix} = 5 \times 1 \times 1 \times 1 = 5$$

说明: 各行和为 $5$,是典型的行和相等型,也可直接将各列加到第1列。

第二篇 克莱默法则篇——行列式解方程组
四、克莱默法则
方法四:克莱默法则
适用条件:当方程个数等于未知数个数且系数行列式不为零时,可用行列式直接给出方程组的唯一解。

定理: 设 $n$ 元线性方程组 $Ax = b$,$A$ 为 $n$ 阶方阵。

若 $|A| \neq 0$,则方程组有唯一解:

$$x_j = \frac{D_j}{D}, \quad j = 1, 2, \ldots, n$$

其中 $D = |A|$,$D_j$ 为将 $D$ 的第 $j$ 列替换为常数列 $b$ 后的行列式。

推论:

⚠ 常见陷阱
习题 1

用克莱默法则解方程组 $\begin{cases} x_1 + x_2 + x_3 = 6 \\ 2x_1 - x_2 + 3x_3 = 9 \\ x_1 + 2x_2 - x_3 = 2 \end{cases}$

解: 计算 $D$:

$$D = \begin{vmatrix} 1 & 1 & 1 \\ 2 & -1 & 3 \\ 1 & 2 & -1 \end{vmatrix} = 1(1-6) - 1(-2-3) + 1(4+1) = -5 + 5 + 5 = 5 \neq 0$$

计算 $D_1, D_2, D_3$:

$$D_1 = \begin{vmatrix} 6 & 1 & 1 \\ 9 & -1 & 3 \\ 2 & 2 & -1 \end{vmatrix} = 6(1-6) - 1(-9-6) + 1(18+2) = -30 + 15 + 20 = 5$$
$$D_2 = \begin{vmatrix} 1 & 6 & 1 \\ 2 & 9 & 3 \\ 1 & 2 & -1 \end{vmatrix} = 1(-9-6) - 6(-2-3) + 1(4-9) = -15 + 30 - 5 = 10$$
$$D_3 = \begin{vmatrix} 1 & 1 & 6 \\ 2 & -1 & 9 \\ 1 & 2 & 2 \end{vmatrix} = 1(-2-18) - 1(4-9) + 6(4+1) = -20 + 5 + 30 = 15$$

故 $x_1 = \dfrac{D_1}{D} = 1$,$x_2 = \dfrac{D_2}{D} = 2$,$x_3 = \dfrac{D_3}{D} = 3$。

习题 2

$\lambda$ 为何值时,齐次方程组 $\begin{cases} x_1 + x_2 + \lambda x_3 = 0 \\ -x_1 + \lambda x_2 + x_3 = 0 \\ \lambda x_1 + x_2 - x_3 = 0 \end{cases}$ 有非零解?

解: 有非零解 $\Leftrightarrow D = 0$:

$$D = \begin{vmatrix} 1 & 1 & \lambda \\ -1 & \lambda & 1 \\ \lambda & 1 & -1 \end{vmatrix} = -2\lambda^3 + \lambda - 1$$

令 $D = 0$,即 $2\lambda^3 - \lambda + 1 = 0$,验证 $\lambda = -1$:$2(-1)-(-1)+1 = -2+1+1 = 0$。

故当 $\lambda = -1$ 时方程组有非零解。

第三篇 矩阵篇——矩阵运算与逆矩阵
五、矩阵乘法
方法五:矩阵乘法
核心思想:矩阵乘法是"行乘列"的运算,$A_{m \times s}$ 乘 $B_{s \times n}$ 得 $C_{m \times n}$,其中 $c_{ij} = \sum_{k=1}^{s} a_{ik}b_{kj}$。

要点:

习题 1

设 $A = \begin{pmatrix} 1 & 2 \\ 3 & 4 \end{pmatrix}$,$B = \begin{pmatrix} 0 & 1 \\ -1 & 2 \end{pmatrix}$,求 $AB$ 和 $BA$。

解:

$$AB = \begin{pmatrix} 1 \times 0 + 2 \times (-1) & 1 \times 1 + 2 \times 2 \\ 3 \times 0 + 4 \times (-1) & 3 \times 1 + 4 \times 2 \end{pmatrix} = \begin{pmatrix} -2 & 5 \\ -4 & 11 \end{pmatrix}$$
$$BA = \begin{pmatrix} 0 \times 1 + 1 \times 3 & 0 \times 2 + 1 \times 4 \\ (-1) \times 1 + 2 \times 3 & (-1) \times 2 + 2 \times 4 \end{pmatrix} = \begin{pmatrix} 3 & 4 \\ 5 & 6 \end{pmatrix}$$

$AB \neq BA$,验证了矩阵乘法不满足交换律。

习题 2

设 $A = \begin{pmatrix} 1 & 1 \\ 1 & 1 \end{pmatrix}$,求 $A^n$。

解: 计算前几项找规律:

$$A^2 = \begin{pmatrix} 1 & 1 \\ 1 & 1 \end{pmatrix}\begin{pmatrix} 1 & 1 \\ 1 & 1 \end{pmatrix} = \begin{pmatrix} 2 & 2 \\ 2 & 2 \end{pmatrix} = 2A$$
$$A^3 = A^2 \cdot A = 2A \cdot A = 2A^2 = 2 \times 2A = 4A = 2^2 A$$

由递推 $A^n = 2^{n-1} A$,故

$$A^n = 2^{n-1}\begin{pmatrix} 1 & 1 \\ 1 & 1 \end{pmatrix}$$
六、逆矩阵——伴随矩阵法
方法六:伴随矩阵法求逆矩阵
适用条件:利用伴随矩阵 $A^*$ 求逆,适合低阶矩阵($n \leq 3$)。

定义: 若 $AB = BA = I$,则 $B$ 称为 $A$ 的逆矩阵,记 $B = A^{-1}$。

可逆条件: $A$ 可逆 $\Leftrightarrow |A| \neq 0$。

伴随矩阵法:

$$A^{-1} = \frac{1}{|A|} A^* = \frac{1}{|A|}\begin{pmatrix} A_{11} & A_{21} & \cdots & A_{n1} \\ A_{12} & A_{22} & \cdots & A_{n2} \\ \vdots & \vdots & \ddots & \vdots \\ A_{1n} & A_{2n} & \cdots & A_{nn} \end{pmatrix}$$

注意: 伴随矩阵是代数余子式的转置排列,即第 $i$ 行第 $j$ 列元素是 $A_{ji}$(不是 $A_{ij}$)。

重要公式:

习题 1

求 $A = \begin{pmatrix} 1 & 0 & 1 \\ 2 & 1 & 0 \\ -3 & 2 & -5 \end{pmatrix}$ 的逆矩阵。

解: 先求 $|A|$(按第1行展开):

$$|A| = 1(-5-0) - 0 + 1(4+3) = -5 + 7 = 2 \neq 0$$

求各代数余子式:

$$A_{11} = (-1)^2\begin{vmatrix} 1 & 0 \\ 2 & -5 \end{vmatrix} = -5, \quad A_{12} = (-1)^3\begin{vmatrix} 2 & 0 \\ -3 & -5 \end{vmatrix} = 10$$
$$A_{13} = (-1)^4\begin{vmatrix} 2 & 1 \\ -3 & 2 \end{vmatrix} = 7, \quad A_{21} = (-1)^3\begin{vmatrix} 0 & 1 \\ 2 & -5 \end{vmatrix} = 2$$
$$A_{22} = (-1)^4\begin{vmatrix} 1 & 1 \\ -3 & -5 \end{vmatrix} = -2, \quad A_{23} = (-1)^5\begin{vmatrix} 1 & 0 \\ -3 & 2 \end{vmatrix} = -2$$
$$A_{31} = (-1)^4\begin{vmatrix} 0 & 1 \\ 1 & 0 \end{vmatrix} = -1, \quad A_{32} = (-1)^5\begin{vmatrix} 1 & 1 \\ 2 & 0 \end{vmatrix} = 2$$
$$A_{33} = (-1)^6\begin{vmatrix} 1 & 0 \\ 2 & 1 \end{vmatrix} = 1$$

(注意转置排列)

$$A^{-1} = \frac{1}{2}\begin{pmatrix} -5 & 2 & -1 \\ 10 & -2 & 2 \\ 7 & -2 & 1 \end{pmatrix} = \begin{pmatrix} -5/2 & 1 & -1/2 \\ 5 & -1 & 1 \\ 7/2 & -1 & 1/2 \end{pmatrix}$$
习题 2

设 $A$ 为 3 阶矩阵,$|A| = \frac{1}{2}$,求 $|(2A)^{-1} - 2A^*|$。

解: 利用 $A^* = |A|A^{-1} = \frac{1}{2}A^{-1}$,即 $A^{-1} = 2A^*$。

$$(2A)^{-1} = \frac{1}{2}A^{-1} = \frac{1}{2} \times 2A^* = A^*$$
$$(2A)^{-1} - 2A^* = A^* - 2A^* = -A^*$$
$$|(2A)^{-1} - 2A^*| = |-A^*| = (-1)^3|A^*| = -|A|^{n-1} = -\left(\frac{1}{2}\right)^2 = -\frac{1}{4}$$
七、逆矩阵——初等变换法
方法七:初等变换法求逆矩阵
核心思想:对 $(A | I)$ 施行初等行变换,将 $A$ 化为单位阵 $I$ 时,右侧 $I$ 即变为 $A^{-1}$。

操作步骤:

  1. 构造分块矩阵 $(A \mid I)$。
  2. 整个分块矩阵施行初等变换。
  3. 将左侧化为 $I$,右侧即为 $A^{-1}$。
  4. 若左侧出现全零行,则 $A$ 不可逆。
✅ 关键准则

只能用行变换,不能用列变换。 因为行变换等价于左乘初等矩阵,而 $A^{-1}$ 也是左乘 $A$。

拓展: 初等变换法还可用于解矩阵方程 $AX = B$:对 $(A | B)$ 做行变换,将 $A \to I$,则 $B \to X = A^{-1}B$。

习题 1

用初等变换法求 $A = \begin{pmatrix} 1 & 2 & 3 \\ 2 & 2 & 1 \\ 3 & 4 & 3 \end{pmatrix}$ 的逆矩阵。

解:

$$(A \mid I) = \left(\begin{array}{ccc|ccc} 1 & 2 & 3 & 1 & 0 & 0 \\ 2 & 2 & 1 & 0 & 1 & 0 \\ 3 & 4 & 3 & 0 & 0 & 1 \end{array}\right)$$

$r_2 - 2r_1$,$r_3 - 3r_1$:

$$\to \left(\begin{array}{ccc|ccc} 1 & 2 & 3 & 1 & 0 & 0 \\ 0 & -2 & -5 & -2 & 1 & 0 \\ 0 & -2 & -6 & -3 & 0 & 1 \end{array}\right)$$

$r_3 - r_2$:

$$\to \left(\begin{array}{ccc|ccc} 1 & 2 & 3 & 1 & 0 & 0 \\ 0 & -2 & -5 & -2 & 1 & 0 \\ 0 & 0 & -1 & -1 & -1 & 1 \end{array}\right)$$

$r_2 - 5r_3$,$r_1 + 3r_3$:

$$\to \left(\begin{array}{ccc|ccc} 1 & 2 & 0 & -2 & -3 & 3 \\ 0 & -2 & 0 & 3 & 6 & -5 \\ 0 & 0 & -1 & -1 & -1 & 1 \end{array}\right)$$

$r_1 + r_2$,$r_2 \times (-\frac{1}{2})$,$r_3 \times (-1)$:

$$\to \left(\begin{array}{ccc|ccc} 1 & 0 & 0 & 1 & 3 & -2 \\ 0 & 1 & 0 & -3/2 & -3 & 5/2 \\ 0 & 0 & 1 & 1 & 1 & -1 \end{array}\right)$$
$$A^{-1} = \begin{pmatrix} 1 & 3 & -2 \\ -3/2 & -3 & 5/2 \\ 1 & 1 & -1 \end{pmatrix}$$
习题 2

解矩阵方程 $AX = B$,其中 $A = \begin{pmatrix} 1 & 2 \\ 1 & 3 \end{pmatrix}$,$B = \begin{pmatrix} 3 & 1 \\ 4 & 2 \end{pmatrix}$。

解: 对 $(A | B)$ 做初等行变换:

$$\left(\begin{array}{cc|cc} 1 & 2 & 3 & 1 \\ 1 & 3 & 4 & 2 \end{array}\right) \xrightarrow{r_2 - r_1} \left(\begin{array}{cc|cc} 1 & 2 & 3 & 1 \\ 0 & 1 & 1 & 1 \end{array}\right) \xrightarrow{r_1 - 2r_2} \left(\begin{array}{cc|cc} 1 & 0 & 1 & -1 \\ 0 & 1 & 1 & 1 \end{array}\right)$$
$$X = A^{-1}B = \begin{pmatrix} 1 & -1 \\ 1 & 1 \end{pmatrix}$$
第四篇 秩篇——矩阵的秩
八、矩阵的秩
方法八:初等行变换求秩
核心思想:矩阵的秩等于其行阶梯形中非零行的个数,初等变换不改变矩阵的秩。

定义: 矩阵 $A$ 中不为零的最高阶子式的阶数,称为 $A$ 的秩,记 $r(A)$。

求秩步骤:

  1. 对 $A$ 施行初等行变换,化为行阶梯形。
  2. 数非零行数,即为 $r(A)$。

关键性质:

习题 1

求 $A = \begin{pmatrix} 1 & 2 & 3 & 4 \\ 2 & 3 & 4 & 5 \\ 3 & 4 & 5 & 6 \\ 4 & 5 & 6 & 7 \end{pmatrix}$ 的秩。

解: 逐行消元:

$r_2 - 2r_1$,$r_3 - 3r_1$,$r_4 - 4r_1$:

$$\to \begin{pmatrix} 1 & 2 & 3 & 4 \\ 0 & -1 & -2 & -3 \\ 0 & -2 & -4 & -6 \\ 0 & -3 & -6 & -9 \end{pmatrix}$$

$r_3 - 2r_2$,$r_4 - 3r_2$:

$$\to \begin{pmatrix} 1 & 2 & 3 & 4 \\ 0 & -1 & -2 & -3 \\ 0 & 0 & 0 & 0 \\ 0 & 0 & 0 & 0 \end{pmatrix}$$

非零行数为 $2$,故 $r(A) = 2$。

习题 2

设 $A = \begin{pmatrix} 1 & 2 & 1 \\ 2 & a & 3 \\ 1 & 0 & -1 \end{pmatrix}$,问 $a$ 为何值时 $r(A) = 2$?

解: $A$ 为 3 阶方阵,$r(A) = 2 \Leftrightarrow |A| = 0$ 且存在 2 阶非零子式。

$$|A| = \begin{vmatrix} 1 & 2 & 1 \\ 2 & a & 3 \\ 1 & 0 & -1 \end{vmatrix} = 1(-a-0) - 2(-2-3) + 1(0-a) = -a + 10 - a = -2a + 10$$

令 $|A| = 0$ 得 $a = 5$。

验证 $a = 5$ 时,$\begin{vmatrix} 1 & 2 \\ 2 & 5 \end{vmatrix} = 5 - 4 = 1 \neq 0$,存在 2 阶非零子式,故 $r(A) = 2$。

九、秩的重要公式
方法九:秩的重要公式与应用
核心思想:利用秩的公式解决综合问题,尤其是与方程组解的结构相关的判定。

重要公式:

  1. $r(A^T) = r(A)$
  2. $r(AB) \leq \min\{r(A), r(B)\}$
  3. $r(A + B) \leq r(A) + r(B)$
  4. 若 $A$ 可逆,则 $r(AB) = r(B)$
  5. $r\begin{pmatrix} A & 0 \\ 0 & B \end{pmatrix} = r(A) + r(B)$
  6. 若 $AB = 0$,则 $r(A) + r(B) \leq n$($A$ 为 $m \times n$,$B$ 为 $n \times s$)
⚠ 常见陷阱

公式 6 非常重要:$AB = 0 \Rightarrow r(A) + r(B) \leq n$。这意味着 $B$ 的列向量都是 $Ax = 0$ 的解,而 $Ax = 0$ 的解空间维数为 $n - r(A)$,所以 $r(B) \leq n - r(A)$。

习题 1

设 $A$ 为 $n$ 阶矩阵,$A^2 = A$,证明 $r(A) + r(A - I) = n$。

解: 由 $A^2 = A$ 得 $A(A - I) = 0$,故 $r(A) + r(A - I) \leq n$。

又 $A + (I - A) = I$,由秩的加法公式:

$$n = r(I) = r(A + (I-A)) \leq r(A) + r(I - A) = r(A) + r(A - I)$$

两边不等号夹逼,故 $r(A) + r(A - I) = n$。

习题 2

设 $A$ 为 $3 \times 4$ 矩阵,$r(A) = 2$,$B$ 为 $4 \times 3$ 矩阵且 $r(B) = 3$,求 $r(AB)$ 的范围。

解: 由 $r(AB) \leq \min\{r(A), r(B)\} = \min\{2, 3\} = 2$。

又 $AB$ 为 $3 \times 3$ 矩阵,$r(AB) \geq 0$。

但由 $B$ 满秩($r(B) = 3$),$B$ 的列空间维数为 3,$A$ 将其映射到 3 维空间但秩只有 2,一般 $r(AB) = 2$。

故 $r(AB) \leq 2$,一般情况 $r(AB) = 2$。

第五篇 方程组篇——线性方程组
十、齐次线性方程组
方法十:齐次方程组 $Ax = 0$ 的解法
核心思想:齐次方程组恒有零解,关键是判断是否有非零解,并求基础解系。

解的判定:

求基础解系步骤:

  1. 对 $A$ 做初等行变换,化为行最简形。
  2. 确定自由变量(非主元列对应的变量)。
  3. 令自由变量依次取 $(1,0,\ldots)$,$(0,1,\ldots)$ 等,回代求出基础解系 $\xi_1, \xi_2, \ldots, \xi_{n-r}$。
  4. 通解 $x = c_1\xi_1 + c_2\xi_2 + \cdots + c_{n-r}\xi_{n-r}$。
✅ 关键准则

基础解系所含向量个数 $= n - r(A)$。这是解空间的维数,也是自由变量的个数。

习题 1

求齐次方程组 $\begin{cases} x_1 + x_2 - x_3 - x_4 = 0 \\ 2x_1 - 5x_2 + 3x_3 + 2x_4 = 0 \\ 7x_1 - 7x_2 + 3x_3 + x_4 = 0 \end{cases}$ 的基础解系和通解。

解: 对系数矩阵做行变换:

$$A = \begin{pmatrix} 1 & 1 & -1 & -1 \\ 2 & -5 & 3 & 2 \\ 7 & -7 & 3 & 1 \end{pmatrix} \to \begin{pmatrix} 1 & 1 & -1 & -1 \\ 0 & -7 & 5 & 4 \\ 0 & -14 & 10 & 8 \end{pmatrix} \to \begin{pmatrix} 1 & 0 & -2/7 & -3/7 \\ 0 & 1 & -5/7 & -4/7 \\ 0 & 0 & 0 & 0 \end{pmatrix}$$

$r(A) = 2$,自由变量为 $x_3, x_4$。令 $(x_3, x_4) = (7, 0)$ 得 $\xi_1 = (2, 5, 7, 0)^T$;令 $(x_3, x_4) = (0, 7)$ 得 $\xi_2 = (3, 4, 0, 7)^T$。

通解:$x = c_1(2, 5, 7, 0)^T + c_2(3, 4, 0, 7)^T$。

习题 2

设 $A$ 为 $m \times n$ 矩阵,$r(A) = r$,问 $Ax = 0$ 的解空间维数是多少?若 $m \lt n$,证明 $Ax = 0$ 必有非零解。

解: 解空间维数 $= n - r(A) = n - r$。

当 $m \lt n$ 时,$r(A) \leq \min(m, n) = m \lt n$,故 $n - r(A) \geq n - m \gt 0$,解空间维数 $\gt 0$,必有非零解。

说明: 方程个数少于未知数个数时,齐次方程组必有非零解。

十一、非齐次线性方程组
方法十一:非齐次方程组 $Ax = b$ 的解的结构
核心思想:非齐次方程组的通解 $=$ 特解 $+$ 对应齐次方程组的通解。

解的判定:

解的结构: 若 $\eta^*$ 为 $Ax = b$ 的特解,$\xi_1, \ldots, \xi_{n-r}$ 为 $Ax = 0$ 的基础解系,则通解为:

$$x = \eta^* + c_1\xi_1 + c_2\xi_2 + \cdots + c_{n-r}\xi_{n-r}$$

求解步骤:

  1. 对增广矩阵 $(A|b)$ 做初等行变换,化为行最简形。
  2. 判断 $r(A)$ 与 $r(A|b)$ 是否相等,确定解的情况。
  3. 若有解,先读出特解 $\eta^*$,再求基础解系。
  4. 写出通解。
习题 1

求解 $\begin{cases} x_1 - x_2 - x_3 + x_4 = 0 \\ x_1 - x_2 + x_3 - 3x_4 = 1 \\ x_1 - x_2 - 2x_3 + 3x_4 = -1/2 \end{cases}$

解: 对增广矩阵做行变换:

$$(A|b) = \begin{pmatrix} 1 & -1 & -1 & 1 & 0 \\ 1 & -1 & 1 & -3 & 1 \\ 1 & -1 & -2 & 3 & -1/2 \end{pmatrix} \to \begin{pmatrix} 1 & -1 & 0 & -1 & 1/2 \\ 0 & 0 & 1 & -2 & 1/2 \\ 0 & 0 & 0 & 0 & 0 \end{pmatrix}$$

$r(A) = r(A|b) = 2 \lt 4$,有无穷多解。自由变量为 $x_2, x_4$。

行最简形对应方程:$x_1 = \frac{1}{2} + x_2 + x_4$,$x_3 = \frac{1}{2} + 2x_4$。

令 $x_2 = x_4 = 0$ 得特解 $\eta^* = (\frac{1}{2}, 0, \frac{1}{2}, 0)^T$。

对应齐次方程组:$x_1 = x_2 + x_4$,$x_3 = 2x_4$。令 $(x_2, x_4) = (1, 0)$ 得 $\xi_1 = (1, 1, 0, 0)^T$;令 $(x_2, x_4) = (0, 1)$ 得 $\xi_2 = (1, 0, 2, 1)^T$。

通解:$x = \eta^* + c_1\xi_1 + c_2\xi_2$。

习题 2

设 $\alpha_1, \alpha_2, \alpha_3$ 是 $Ax = b$ 的三个解,$A$ 为 $3 \times 4$ 矩阵,$r(A) = 3$,$\alpha_1 = (1,2,3,4)^T$,$\alpha_2 + \alpha_3 = (0,1,2,3)^T$,求通解。

解: $n - r(A) = 4 - 3 = 1$,基础解系含 1 个向量。

由解的性质:$\alpha_2 - \alpha_1$ 和 $\alpha_3 - \alpha_1$ 都是 $Ax = 0$ 的解,它们的和也是:

$$(\alpha_2 - \alpha_1) + (\alpha_3 - \alpha_1) = \alpha_2 + \alpha_3 - 2\alpha_1 = (0,1,2,3)^T - (2,4,6,8)^T = (-2,-3,-4,-5)^T$$

取基础解系 $\xi = (-2,-3,-4,-5)^T$(非零,可验证 $A\xi = 0$)。

通解:$x = (1,2,3,4)^T + c(-2,-3,-4,-5)^T$。

第六篇 向量篇——向量组与线性相关性
十二、线性相关性
方法十二:线性相关性的判定
核心思想:通过定义法或矩阵秩法判定向量组的线性相关性。

定义: 设 $\alpha_1, \alpha_2, \ldots, \alpha_m$ 为 $n$ 维向量组,若存在不全为零的 $k_1, k_2, \ldots, k_m$ 使 $k_1\alpha_1 + k_2\alpha_2 + \cdots + k_m\alpha_m = 0$,则称该组线性相关;否则线性无关

判定方法:

  1. 定义法: 设 $k_1\alpha_1 + \cdots + k_m\alpha_m = 0$,解方程组,若只有零解则无关,有非零解则相关。
  2. 秩法: 令 $A = (\alpha_1, \alpha_2, \ldots, \alpha_m)$,若 $r(A) = m$ 则无关,$r(A) \lt m$ 则相关。
  3. 行列式法: $m$ 个 $m$ 维向量,$|A| \neq 0$ 无关,$|A| = 0$ 相关。

常用结论:

习题 1

判断向量组 $\alpha_1 = (1, 1, 1)^T$,$\alpha_2 = (1, 2, 3)^T$,$\alpha_3 = (1, 3, 6)^T$ 的线性相关性。

解: 三个 3 维向量,用行列式法:

$$|A| = \begin{vmatrix} 1 & 1 & 1 \\ 1 & 2 & 3 \\ 1 & 3 & 6 \end{vmatrix} = 1(12-9) - 1(6-3) + 1(3-2) = 3 - 3 + 1 = 1 \neq 0$$

$|A| \neq 0$,故 $\alpha_1, \alpha_2, \alpha_3$ 线性无关。

习题 2

设 $\alpha_1, \alpha_2, \alpha_3$ 线性无关,证明 $\beta_1 = \alpha_1 + \alpha_2$,$\beta_2 = \alpha_2 + \alpha_3$,$\beta_3 = \alpha_3 + \alpha_1$ 也线性无关。

解: 设 $k_1\beta_1 + k_2\beta_2 + k_3\beta_3 = 0$,即

$$k_1(\alpha_1+\alpha_2) + k_2(\alpha_2+\alpha_3) + k_3(\alpha_3+\alpha_1) = 0$$
$$(k_1+k_3)\alpha_1 + (k_1+k_2)\alpha_2 + (k_2+k_3)\alpha_3 = 0$$

由 $\alpha_1, \alpha_2, \alpha_3$ 线性无关,得方程组 $\begin{cases} k_1 + k_3 = 0 \\ k_1 + k_2 = 0 \\ k_2 + k_3 = 0 \end{cases}$

系数行列式 $\begin{vmatrix} 1 & 0 & 1 \\ 1 & 1 & 0 \\ 0 & 1 & 1 \end{vmatrix} = 1(1-0) - 0 + 1(1-0) = 2 \neq 0$,只有零解 $k_1 = k_2 = k_3 = 0$。

故 $\beta_1, \beta_2, \beta_3$ 线性无关。

十三、极大线性无关组
方法十三:求极大线性无关组与秩
核心思想:通过初等行变换将向量组拼成的矩阵化为行阶梯形,主元所在列对应的原向量即为极大线性无关组。

定义: 向量组的极大线性无关组中所含向量的个数,称为该向量组的秩。

求极大无关组步骤:

  1. 将向量作为列向量拼成矩阵 $A = (\alpha_1, \alpha_2, \ldots, \alpha_m)$。
  2. 对 $A$ 做初等行变换(不能用列变换!),化为行最简形。
  3. 主元所在列对应的原向量即为极大无关组。
  4. 其余向量可由主元列的线性组合表示,系数从行最简形中直接读出。
✅ 关键准则

初等行变换不改变列向量间的线性关系。 这就是为什么只能用行变换、把向量按列排列的原因。

习题 1

求 $\alpha_1 = (1,1,1)^T$,$\alpha_2 = (1,2,3)^T$,$\alpha_3 = (2,3,4)^T$,$\alpha_4 = (3,5,7)^T$ 的极大无关组,并将其余向量用极大无关组表示。

解: 构造矩阵并做行变换:

$$A = \begin{pmatrix} 1 & 1 & 2 & 3 \\ 1 & 2 & 3 & 5 \\ 1 & 3 & 4 & 7 \end{pmatrix} \to \begin{pmatrix} 1 & 0 & 1 & 1 \\ 0 & 1 & 1 & 2 \\ 0 & 0 & 0 & 0 \end{pmatrix}$$

主元在第1、2列,故极大无关组为 $\alpha_1, \alpha_2$。

由行最简形:$\alpha_3 = \alpha_1 + \alpha_2$,$\alpha_4 = \alpha_1 + 2\alpha_2$。

习题 2

设 $\alpha_1 = (1,2,1)^T$,$\alpha_2 = (2,3,a)^T$,$\alpha_3 = (1,a+2,1)^T$,问 $a$ 为何值时 $\alpha_1, \alpha_2, \alpha_3$ 线性相关?此时求极大无关组。

解:

$$|A| = \begin{vmatrix} 1 & 2 & 1 \\ 2 & 3 & a+2 \\ 1 & a & 1 \end{vmatrix} = -a^2 + 2a - 2$$

令 $|A| = 0$:$a^2 - 2a + 2 = 0$,判别式 $\Delta = 4 - 8 = -4 \lt 0$,无实数解。

故对任意实数 $a$,$\alpha_1, \alpha_2, \alpha_3$ 线性无关,极大无关组就是它本身。

第七篇 特征值篇——特征值与特征向量
十四、特征值与特征向量
方法十四:特征值与特征向量的求法
核心思想:通过求解特征方程 $|\lambda I - A| = 0$ 得特征值,再解齐次方程组 $(\lambda I - A)x = 0$ 得特征向量。

定义: 若 $Ax = \lambda x$($x \neq 0$),则 $\lambda$ 称为 $A$ 的特征值,$x$ 称为对应于 $\lambda$ 的特征向量。

求法步骤:

  1. 写出特征方程 $|\lambda I - A| = 0$。
  2. 解方程得特征值 $\lambda_1, \lambda_2, \ldots, \lambda_n$。
  3. 对每个 $\lambda_i$,解 $(\lambda_i I - A)x = 0$ 得基础解系,即为特征向量。

重要性质:

习题 1

求 $A = \begin{pmatrix} 2 & -1 & 0 \\ -1 & 2 & 0 \\ 0 & 0 & 3 \end{pmatrix}$ 的特征值与特征向量。

解: 特征方程:

$$|\lambda I - A| = \begin{vmatrix} \lambda-2 & 1 & 0 \\ 1 & \lambda-2 & 0 \\ 0 & 0 & \lambda-3 \end{vmatrix} = [(\lambda-2)^2 - 1](\lambda-3) = (\lambda-1)(\lambda-3)^2 = 0$$

特征值:$\lambda_1 = 1$,$\lambda_2 = \lambda_3 = 3$。

$\lambda_1 = 1$:解 $(I - A)x = 0$,即 $\begin{pmatrix} -1 & 1 & 0 \\ 1 & -1 & 0 \\ 0 & 0 & -2 \end{pmatrix}x = 0$,得 $x_1 = x_2$,$x_3 = 0$。特征向量 $p_1 = (1, 1, 0)^T$。

$\lambda_2 = 3$:解 $(3I - A)x = 0$,即 $\begin{pmatrix} 1 & 1 & 0 \\ 1 & 1 & 0 \\ 0 & 0 & 0 \end{pmatrix}x = 0$,得 $x_1 + x_2 = 0$,$x_3$ 自由。特征向量 $p_2 = (1, -1, 0)^T$,$p_3 = (0, 0, 1)^T$。

习题 2

设 $A$ 的特征值为 $1, 2, 3$,求 $A^2 + A + I$ 的特征值及 $|A^2 + A + I|$。

解: 若 $\lambda$ 是 $A$ 的特征值,则 $\lambda^2 + \lambda + 1$ 是 $A^2 + A + I$ 的特征值。

$A^2 + A + I$ 的特征值为:$1+1+1=3$,$4+2+1=7$,$9+3+1=13$。

$$|A^2 + A + I| = 3 \times 7 \times 13 = 273$$
十五、矩阵相似对角化
方法十五:矩阵相似对角化的条件与步骤
核心思想:若存在可逆矩阵 $P$ 使 $P^{-1}AP = \Lambda$(对角阵),则 $A$ 可对角化,$\Lambda$ 的对角元素为 $A$ 的特征值。

可对角化条件:

对角化步骤:

  1. 求 $A$ 的全部特征值 $\lambda_1, \ldots, \lambda_n$。
  2. 对每个特征值求特征向量。
  3. 检查是否得到 $n$ 个线性无关的特征向量。
  4. 令 $P = (p_1, p_2, \ldots, p_n)$,则 $P^{-1}AP = \text{diag}(\lambda_1, \lambda_2, \ldots, \lambda_n)$。

对角化的应用: 若 $A = P\Lambda P^{-1}$,则 $A^k = P\Lambda^k P^{-1}$,便于计算矩阵的高次幂。

习题 1

判断 $A = \begin{pmatrix} 1 & 2 \\ 2 & 1 \end{pmatrix}$ 是否可对角化?若可,求 $P$ 和 $\Lambda$,并计算 $A^{10}$。

解: 特征方程:$|\lambda I - A| = (\lambda-1)^2 - 4 = (\lambda-3)(\lambda+1) = 0$。

$\lambda_1 = 3$:$(3I-A)x = 0$ 得 $x_1 = x_2$,$p_1 = (1,1)^T$。

$\lambda_2 = -1$:$(-I-A)x = 0$ 得 $x_1 = -x_2$,$p_2 = (1,-1)^T$。

两个不同特征值,可对角化。$P = \begin{pmatrix} 1 & 1 \\ 1 & -1 \end{pmatrix}$,$P^{-1} = \frac{1}{2}\begin{pmatrix} 1 & 1 \\ 1 & -1 \end{pmatrix}$,$\Lambda = \begin{pmatrix} 3 & 0 \\ 0 & -1 \end{pmatrix}$。

$$A^{10} = P\Lambda^{10}P^{-1} = \frac{1}{2}\begin{pmatrix} 1 & 1 \\ 1 & -1 \end{pmatrix}\begin{pmatrix} 3^{10} & 0 \\ 0 & 1 \end{pmatrix}\begin{pmatrix} 1 & 1 \\ 1 & -1 \end{pmatrix}$$
$$= \frac{1}{2}\begin{pmatrix} 3^{10}+1 & 3^{10}-1 \\ 3^{10}-1 & 3^{10}+1 \end{pmatrix} = \frac{1}{2}\begin{pmatrix} 59050 & 59048 \\ 59048 & 59050 \end{pmatrix}$$
习题 2

判断 $A = \begin{pmatrix} 1 & 1 \\ 0 & 1 \end{pmatrix}$ 是否可对角化。

解: 特征方程:$|\lambda I - A| = (\lambda-1)^2 = 0$,$\lambda = 1$(二重)。

解 $(I - A)x = 0$:$\begin{pmatrix} 0 & -1 \\ 0 & 0 \end{pmatrix}x = 0$,得 $x_2 = 0$,$x_1$ 自由。只有一个线性无关的特征向量 $(1, 0)^T$。

二重特征值只对应 1 个特征向量(几何重数 $1 \lt$ 代数重数 $2$),故 $A$ 不可对角化

说明: 这是典型的"若尔当块",是最简单的不可对角化矩阵。

第八篇 二次型篇——二次型与正定性
十六、二次型及其标准形
方法十六:正交变换法化二次型为标准形
核心思想:通过正交变换 $x = Qy$ 将二次型 $f = x^TAx$ 化为标准形 $\lambda_1 y_1^2 + \lambda_2 y_2^2 + \cdots + \lambda_n y_n^2$,其中 $\lambda_i$ 为 $A$ 的特征值。

矩阵表示: 二次型 $f(x_1, x_2, \ldots, x_n) = x^TAx$,$A$ 为对称矩阵。

正交变换法步骤:

  1. 写出二次型的矩阵 $A$(对角线为平方项系数,非对角线为交叉项系数的一半)。
  2. 求 $A$ 的特征值 $\lambda_1, \lambda_2, \ldots, \lambda_n$。
  3. 求对应的特征向量,并正交化、单位化(Schmidt 正交化)。
  4. 构造正交矩阵 $Q = (q_1, q_2, \ldots, q_n)$。
  5. 令 $x = Qy$,则 $f = \lambda_1 y_1^2 + \lambda_2 y_2^2 + \cdots + \lambda_n y_n^2$。
✅ 关键准则

正交变换法得到的标准形系数就是特征值。不同方法化标准形,系数可能不同,但正负惯性指数(正系数个数和负系数个数)不变,这叫惯性定理

习题 1

用正交变换将二次型 $f = 2x_1^2 + 5x_2^2 + 5x_3^2 + 4x_1x_2 - 4x_1x_3 - 8x_2x_3$ 化为标准形。

解: 二次型矩阵 $A = \begin{pmatrix} 2 & 2 & -2 \\ 2 & 5 & -4 \\ -2 & -4 & 5 \end{pmatrix}$

特征方程:

$$|\lambda I - A| = \begin{vmatrix} \lambda-2 & -2 & 2 \\ -2 & \lambda-5 & 4 \\ 2 & 4 & \lambda-5 \end{vmatrix} = (\lambda-1)^2(\lambda-10) = 0$$

$\lambda_1 = \lambda_2 = 1$,$\lambda_3 = 10$。

$\lambda = 1$:解 $(I - A)x = 0$ 得基础解系 $\xi_1 = (2,0,1)^T$,$\xi_2 = (-2,1,0)^T$。Schmidt 正交化并单位化:$q_1 = \frac{1}{\sqrt{5}}(2,0,1)^T$,$q_2 = \frac{1}{3\sqrt{5}}(-2,5,4)^T$。

$\lambda = 10$:解 $(10I - A)x = 0$ 得 $\xi_3 = (1,2,-2)^T$,单位化 $q_3 = \frac{1}{3}(1,2,-2)^T$。

正交变换 $x = Qy$,标准形:$f = y_1^2 + y_2^2 + 10y_3^2$。

习题 2

用正交变换将 $f = x_1^2 + x_2^2 + x_3^2 - 2x_1x_2$ 化为标准形。

解: $A = \begin{pmatrix} 1 & -1 & 0 \\ -1 & 1 & 0 \\ 0 & 0 & 1 \end{pmatrix}$

$$|\lambda I - A| = \begin{vmatrix} \lambda-1 & 1 & 0 \\ 1 & \lambda-1 & 0 \\ 0 & 0 & \lambda-1 \end{vmatrix} = (\lambda-1)[(\lambda-1)^2-1] = \lambda(\lambda-1)(\lambda-2)$$

$\lambda_1 = 0$,$\lambda_2 = 1$,$\lambda_3 = 2$。

标准形:$f = 0 \cdot y_1^2 + y_2^2 + 2y_3^2 = y_2^2 + 2y_3^2$。

十七、配方法化标准形
方法十七:配方法化二次型为标准形
核心思想:通过配方消去交叉项,逐步将二次型化为平方项之和。

配方法步骤:

  1. 若有平方项,先集中含 $x_1$ 的项配方,再依次处理 $x_2, x_3, \ldots$。
  2. 若无平方项(只有交叉项),先做变换如 $x_1 = y_1 + y_2$,$x_2 = y_1 - y_2$ 产生平方项。
  3. 每次配方后引入新变量,最终得标准形。
⚠ 常见陷阱

配方法得到的标准形系数不是特征值,与正交变换法结果可能不同。但正负惯性指数相同(惯性定理)。

习题 1

用配方法化 $f = x_1^2 + 2x_2^2 + 3x_3^2 + 2x_1x_2 + 2x_2x_3$ 为标准形,并写出变换。

解:

集中 $x_1$ 配方:$f = (x_1 + x_2)^2 + x_2^2 + 3x_3^2 + 2x_2x_3$

再对 $x_2$ 配方:$= (x_1 + x_2)^2 + (x_2 + x_3)^2 + 2x_3^2$

令 $\begin{cases} y_1 = x_1 + x_2 \\ y_2 = x_2 + x_3 \\ y_3 = x_3 \end{cases}$

标准形:$f = y_1^2 + y_2^2 + 2y_3^2$。

惯性指数:正惯性指数 $p = 3$,负惯性指数 $q = 0$,$f$ 正定。

习题 2

用配方法化 $f = 2x_1x_2 + 2x_1x_3 - 2x_2x_3$ 为标准形。

解: 无平方项,先做变换产生平方项。令 $\begin{cases} x_1 = y_1 + y_2 \\ x_2 = y_1 - y_2 \\ x_3 = y_3 \end{cases}$

$$f = 2y_1^2 - 2y_2^2 + 4y_2y_3$$

对 $y_2$ 配方:$= 2y_1^2 - 2(y_2 - y_3)^2 + 2y_3^2$

令 $z_1 = y_1$,$z_2 = y_2 - y_3$,$z_3 = y_3$,标准形:$f = 2z_1^2 - 2z_2^2 + 2z_3^2$。

惯性指数:$p = 2$,$q = 1$,不确定。

十八、正定二次型
方法十八:正定性的判定
核心思想:通过多种等价条件判定二次型(实对称矩阵)的正定性。

定义: 若对任意 $x \neq 0$,$f = x^TAx \gt 0$,则 $f$ 正定,$A$ 正定。

判定方法(等价条件):

  1. 特征值法: $A$ 的所有特征值 $\gt 0$ $\Leftrightarrow$ 正定。
  2. 顺序主子式法: $A$ 的所有顺序主子式 $\gt 0$ $\Leftrightarrow$ 正定。
  3. 惯性指数法: 正惯性指数 $p = n$ $\Leftrightarrow$ 正定。
  4. 合同法: $A$ 合同于单位矩阵 $I$ $\Leftrightarrow$ 正定。

顺序主子式:

$$\Delta_1 = a_{11}, \quad \Delta_2 = \begin{vmatrix} a_{11} & a_{12} \\ a_{21} & a_{22} \end{vmatrix}, \quad \ldots, \quad \Delta_n = |A|$$

正定 $\Leftrightarrow \Delta_k \gt 0$($k = 1, 2, \ldots, n$)。

⚠ 常见陷阱

顺序主子式不是所有 $k$ 阶主子式,而是左上角的 $k$ 阶主子式。顺序主子式只需检查 $n$ 个,不是 $\binom{n}{k}$ 个。

习题 1

判断 $f = 2x_1^2 + 5x_2^2 + 5x_3^2 + 4x_1x_2 - 4x_1x_3 - 8x_2x_3$ 是否正定。

解: $A = \begin{pmatrix} 2 & 2 & -2 \\ 2 & 5 & -4 \\ -2 & -4 & 5 \end{pmatrix}$

用顺序主子式法:

$$\Delta_1 = 2 \gt 0$$
$$\Delta_2 = \begin{vmatrix} 2 & 2 \\ 2 & 5 \end{vmatrix} = 10 - 4 = 6 \gt 0$$
$$\Delta_3 = |A| = 2(25-16) - 2(10-8) + (-2)(-8+10) = 18 - 4 - 4 = 10 \gt 0$$

所有顺序主子式 $\gt 0$,故 $f$ 正定。

习题 2

$t$ 满足什么条件时,$f = x_1^2 + x_2^2 + 5x_3^2 + 2tx_1x_2 - 2x_1x_3 + 4x_2x_3$ 正定?

解: $A = \begin{pmatrix} 1 & t & -1 \\ t & 1 & 2 \\ -1 & 2 & 5 \end{pmatrix}$

顺序主子式:

$$\Delta_1 = 1 \gt 0 \quad \text{(恒成立)}$$
$$\Delta_2 = \begin{vmatrix} 1 & t \\ t & 1 \end{vmatrix} = 1 - t^2 \gt 0 \Rightarrow -1 \lt t \lt 1$$
$$\Delta_3 = |A| = -5t^2 - 4t \gt 0 \Rightarrow -\frac{4}{5} \lt t \lt 0$$

取交集:$-\dfrac{4}{5} \lt t \lt 0$。

故当 $-\dfrac{4}{5} \lt t \lt 0$ 时,$f$ 正定。

第九篇 综合策略篇——方法选择与速查
方法选择决策流程
📋 线性代数解题决策指南

行列式计算: 低阶直接展开 $\to$ 高阶先化简(行和相等/箭形/递推)$\to$ 化三角形或降阶。

求逆矩阵: 2阶用公式 $\to$ 3阶用伴随矩阵法或初等变换法 $\to$ 4阶及以上用初等变换法。

判断线性相关性: 向量个数 $=$ 维数用行列式 $\to$ 不等用秩 $\to$ 抽象向量用定义。

解线性方程组: 始终用初等行变换化增广矩阵 $\to$ 判断 $r(A)$ 与 $r(A|b)$ $\to$ 写通解。

特征值问题: $|\lambda I - A| = 0 \to$ 解特征向量 $\to$ 判对角化 $\to$ 对称矩阵用正交阵。

二次型问题: 写矩阵 $A$ $\to$ 求特征值(正交变换)或配方 $\to$ 判正定用顺序主子式。

常用公式速查表
公式说明
$|kA| = k^n|A|$$n$ 阶矩阵乘以 $k$,行列式乘以 $k^n$
$|AB| = |A||B|$行列式的乘法
$|A^*| = |A|^{n-1}$伴随矩阵的行列式
$A^{-1} = \dfrac{1}{|A|}A^*$伴随矩阵法求逆
$AA^* = |A|I$伴随矩阵基本关系
$r(AB) \leq \min\{r(A), r(B)\}$秩的乘法不等式
$AB = 0 \Rightarrow r(A)+r(B) \leq n$秩的重要约束
$\sum \lambda_i = \text{tr}(A)$特征值之和等于迹
$\prod \lambda_i = |A|$特征值之积等于行列式
$A \sim \Lambda \Rightarrow A^k = P\Lambda^kP^{-1}$对角化计算高次幂
综合练习
综合题 1

设 $A = \begin{pmatrix} 1 & 1 & 0 \\ 1 & 0 & -1 \\ 0 & -1 & 1 \end{pmatrix}$,求:(1)特征值;(2)判断 $A$ 是否可对角化;(3)判断 $A$ 是否正定。

解:

(1)特征方程:

$$|\lambda I - A| = \begin{vmatrix} \lambda-1 & -1 & 0 \\ -1 & \lambda & 1 \\ 0 & 1 & \lambda-1 \end{vmatrix} = (\lambda-1)(\lambda^2-\lambda-1) - (\lambda-1) = (\lambda-1)(\lambda-2)(\lambda+1)$$

特征值:$\lambda_1 = 1$,$\lambda_2 = 2$,$\lambda_3 = -1$。

(2)三个不同特征值 $\Rightarrow$ $A$ 可对角化。

(3)特征值有负值 $-1 \lt 0$,故 $A$ 不正定(也不负定,为不定矩阵)。

综合题 2

设 $\alpha_1 = (1, 0, 2)^T$,$\alpha_2 = (1, 1, a)^T$,$\alpha_3 = (a, 1, 4)^T$,问 $a$ 为何值时 $\alpha_1, \alpha_2, \alpha_3$ 线性相关?并求极大无关组。

解: 三维向量三个,线性相关 $\Leftrightarrow |A| = 0$:

$$|A| = \begin{vmatrix} 1 & 1 & a \\ 0 & 1 & 1 \\ 2 & a & 4 \end{vmatrix} = 1(4-a) - 1(0-2) + a(0-2) = 4-a+2-2a = 6-3a$$

$|A| = 0 \Rightarrow a = 2$。

当 $a = 2$ 时:$A = \begin{pmatrix} 1 & 1 & 2 \\ 0 & 1 & 1 \\ 2 & 2 & 4 \end{pmatrix} \to \begin{pmatrix} 1 & 0 & 1 \\ 0 & 1 & 1 \\ 0 & 0 & 0 \end{pmatrix}$

极大无关组为 $\alpha_1, \alpha_2$,且 $\alpha_3 = \alpha_1 + \alpha_2$。

综合题 3

设矩阵 $A$ 满足 $A^2 - 3A + 2I = 0$,证明:(1)$A$ 可逆;(2)$A$ 的特征值只能是 $1$ 或 $2$。

证明:

(1)由 $A^2 - 3A + 2I = 0$ 得 $A(A - 3I) = -2I$,即 $A \cdot \frac{3I - A}{2} = I$。

故 $A^{-1} = \frac{3I - A}{2}$,$A$ 可逆。

(2)设 $\lambda$ 是 $A$ 的特征值,$Ax = \lambda x$($x \neq 0$),则 $A^2x = \lambda^2 x$。

由 $A^2 - 3A + 2I = 0$ 得 $(A^2 - 3A + 2I)x = 0$,即 $(\lambda^2 - 3\lambda + 2)x = 0$。

$x \neq 0$,故 $\lambda^2 - 3\lambda + 2 = 0$,解得 $\lambda = 1$ 或 $\lambda = 2$。